Od sądu do prezydium i magistratu. Historia obecnego gmachu Urzędu Miejskiego w Bytomiu

W panoramie każdego miasta są budynki, które z czasem stają się symbolami lokalnej władzy. W Bytomiu takim miejscem jest reprezentacyjny gmach przy ul. Parkowej 2 – obecna siedziba Urzędu Miejskiego. Choć dziś kojarzy się przede wszystkim z samorządem, jego historia zaczęła się od zupełnie innej funkcji. Budynek powstał nie jako ratusz, lecz jako nowoczesny niemiecki budynek sądu, a dopiero wydarzenia po II wojnie światowej sprawiły, że stał się centrum administracji miejskiej.

REKLAMA

Dzieje tego gmachu dobrze pokazują skomplikowaną historię Bytomia – miasta, które w ciągu XX wieku wielokrotnie zmieniało swoją przynależność państwową, system administracji i charakter życia publicznego.

Ratusz, który zniknął z rynku

Przez wiele stuleci najważniejszym symbolem miejskiej władzy w Bytomiu był ratusz stojący na rynku. Od czasów lokacji miasta w XIII wieku właśnie tam koncentrowało się życie samorządowe. W drugiej połowie XIX wieku, gdy Bytom przeżywał gwałtowny rozwój związany z przemysłem, dawny budynek zastąpiono nowym, reprezentacyjnym gmachem. Neogotycki ratusz zaprojektowany przez Paula Jackischa stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych elementów miejskiego krajobrazu. Jego wieża dominowała nad rynkiem i przez dziesięciolecia była architektoniczną wizytówką Bytomia. Kres tej historii nadszedł na początku 1945 roku. Po wkroczeniu do miasta żołnierze Armii Czerwonej podpalili i zniszczyli rynkową zabudowę, w tym ratusz. Ruiny obiektu rozebrano na przełomie lat 40. i 50. XX wieku. Bytom utracił w ten sposób swoją tradycyjną siedzibę władz miejskich, a nowa administracja musiał znaleźć dla siebie odpowiedni gmach.

Modernistyczny gmach dla sądu

Historia obecnego magistratu rozpoczęła się w okresie międzywojennym. Po podziale Górnego Śląska w 1922 roku Bytom znalazł się w granicach Niemiec jako miasto przygraniczne. Władze niemieckie podjęły wówczas wielki program inwestycyjny, rozbudowując infrastrukturę państwową i miejską. W latach 1925–1926 przy dzisiejszej ulicy Parkowej 2 (wówczas Moltkestraße) wzniesiono monumentalny gmach przeznaczony dla Sądu. Projekt budynku stworzył berliński architekt Herbert Rimpl – jedna z ważniejszych postaci niemieckiej architektury modernistycznej.

Projekt wpisywał się w nurt wczesnego modernizmu i funkcjonalizmu. Obiekt otrzymał spokojną, symetryczną elewację, kubistyczną formę oraz charakterystyczny, reprezentacyjny portal wejściowy. Elegancka i stonowana architektura miała podkreślać powagę instytucji państwowej i stabilność finansową. Do początku 1945 roku w gmachu mieściły się kasy podatkowe, wydziały skarbowe oraz mieszkania służbowe dla urzędników.

Nowe centrum miejskiej administracji po 1945 roku

Po zakończeniu II wojny światowej Bytom znalazł się w granicach Polski. Zniszczony ratusz na Rynku nie nadawał się do odbudowy, dlatego nowe polskie władze miasta poszukiwały obszernego i niezniszczonego budynku na potrzeby urzędu. Wybór padł na stosunkowo nowy i reprezentacyjny gmach dawnego Finanzamtu przy ulicy Parkowej. Dawny urząd skarbowy został dostosowany do potrzeb administracji miejskiej. Od tego momentu zaczął pełnić rolę miejskiego centrum władzy – przejmując funkcję, którą przez wieki pełnił ratusz.

„Idę do prezydium” – w realiach PRL

Dla kilku pokoleń mieszkańców Bytomia obecny magistrat rzadko był jednak nazywany „urzędem miejskim”. W okresie Polski Ludowej powszechnie mówiło się: „idę do prezydium”. Określenie to odnosiło się do Prezydium Miejskiej Rady Narodowej – organu wykonawczego lokalnej administracji w ustroju PRL. Słowo „prezydium” na trwałe weszło do języka mieszkańców i przez dziesięciolecia oznaczało po prostu miejsce, gdzie załatwiało się kluczowe sprawy codzienne: kwestie mieszkaniowe, meldunki czy pozwolenia.

To właśnie przy Parkowej w latach powojennych podejmowano decyzje o rozbudowie bytomskich osiedli, rozwoju infrastruktury miejskiej oraz funkcjonowaniu miasta w czasach, gdy było ono jednym z potężniejszych ośrodków przemysłu wydobywczego i hutniczego w Polsce.

Od prezydium do nowoczesnego samorządu

Przełom roku 1989 i reforma samorządowa z 1990 roku przyniosły odrodzenie autentycznego samorządu terytorialnego w Polsce. Gmach przy Parkowej stał się siedzibą demokratycznie wybieranych władz Bytomia. Od 1990 roku w budynku pracują prezydenci miasta, obraduje Rada Miejska i funkcjonują wydziały Urzędu Miejskiego. Budynek, który pierwotnie wzniesiono dla państwowej administracji skarbowej Weimarów, stał się sercem lokalnej wspólnoty samorządowej.

Świadek historii miasta

Gmach przy ulicy Parkowej 2 jest jednym z najciekawszych przykładów międzywojennej architektury publicznej w Bytomiu. Choć nigdy nie był ratuszem w tradycyjnym, historycznym znaczeniu tego słowa, na stałe przejął jego rolę. Jego losy – od niemieckiego urzędu skarbowego, przez powojenne „prezydium”, po współczesny Urząd Miejski – są niemal dosłownym odzwierciedleniem skomplikowanych dziejów samego Bytomia w XX wieku.