Dom Strzelecki w Bytomiu (Schützenhaus) – od tradycji strzeleckiej do centrum kultury

W samym centrum dzisiejszego Bytomia, w miejscu, gdzie obecnie działa Bytomskie Centrum Kultury, przez dziesięciolecia znajdowało się jedno z najważniejszych miejsc spotkań mieszkańców miasta. Zanim pojawiły się tu koncerty, spektakle i wydarzenia artystyczne, teren ten należał do świata bractwa strzeleckiego. Dawny Schützenhaus, czyli Dom Strzelecki, był symbolem mieszczańskiej tradycji, życia towarzyskiego i ambicji rozwijającego się miasta.

REKLAMA

Początki Bractwa Strzeleckiego

Historia tego miejsca związana jest z Bractwem Strzeleckim w Bytomiu (Schützengilde), którego tradycje sięgają XVIII wieku. Organizacje tego typu pełniły nie tylko funkcję związaną z ćwiczeniami strzeleckimi. Były ważnymi stowarzyszeniami społecznymi, skupiającymi mieszczan, przedstawicieli lokalnych elit i osoby zaangażowane w życie miasta. W Bytomiu tradycja ta została odnowiona w 1728 roku, kiedy reaktywowano konkurs o tytuł króla strzelców. Pierwszym wyróżnionym tym tytułem został hrabia Carl Joseph Henckel von Donnersmarck, ówczesny pan stanowy Bytomia. Nie był to jedynie wynik sportowej rywalizacji – wybór ten podkreślał również znaczenie rodu Donnersmarcków jako patronów miasta i lokalnych inicjatyw. W 1809 roku bractwo otrzymało nową siedzibę przy obecnej ul. Podgórnej. Z czasem jednak organizacja rozrastała się, a dotychczasowy obiekt przestał odpowiadać jej potrzebom.

Pierwszy Dom Strzelecki

W połowie XIX wieku pojawiła się potrzeba stworzenia bardziej reprezentacyjnego miejsca spotkań. Dzięki wsparciu hrabiego Hugo Henckla von Donnersmarcka bractwo otrzymało teren należący wcześniej do dóbr “Guretzko Dominialfelder” – obszar znajdujący się w rejonie dzisiejszej ul. Żeromskiego, ul. Oświęcimskiej i placu Karin Stanek. W 1861 roku powstaje tam pierwszy właściwy Dom Strzelecki. Był to reprezentacyjny, piętrowy budynek o charakterze rekreacyjno-klubowym. Obiekt wyróżniał się otwartą werandą, ozdobnymi detalami oraz charakterystyczną kwadratową wieżą utrzymaną w stylu neorenesansowym, która nadawała mu wyjątkowy wygląd i dominowała nad otaczającym terenem. Wokół budynku urządzono ogród oraz infrastrukturę służącą działalności bractwa. Było to miejsce zawodów strzeleckich, uroczystości, spotkań i wydarzeń towarzyskich. W 1876 roku rozwijano przede wszystkim teren należący do bractwa – rozbudowywano zaplecze strzeleckie, tory i urządzenia potrzebne do organizacji zawodów. Nie była to jednak gruntowna przebudowa samego głównego budynku, który przetrwał w swojej zasadniczej formie aż do początku XX wieku.

Nowy, reprezentacyjny Schützenhaus z 1912 roku

Remastering: Gemini

Na początku XX wieku stało się jasne, że dotychczasowy obiekt jest już zbyt mały dla rosnącego znaczenia bractwa. Zapadła decyzja o budowie nowej, znacznie bardziej okazałej siedziby. Projekt przygotował Eugen Walter, jeden z aktywnych architektów działających w ówczesnym Bytomiu. Stary budynek rozebrano w marcu 1912 roku, a jeszcze pod koniec tego samego roku oddano do użytku nowy Dom Strzelecki. Nowy Schützenhaus był jednym z najbardziej reprezentacyjnych obiektów tego typu w mieście. Monumentalna bryła, wysoki dach, arkadowe podcienia i charakterystyczna okrągła wieża narożna sprawiały, że budynek wyróżniał się w miejskim krajobrazie. Nie był to już wyłącznie obiekt sportowy. Organizowano tutaj bale, koncerty, uroczystości i spotkania mieszkańców. Wraz z ogrodem i zapleczem rekreacyjnym tworzył ważne miejsce wypoczynku przedwojennego Bytomia.

Wojenne losy

Historia XX wieku przyniosła zmianę funkcji Domu Strzeleckiego. Podczas I wojny światowej budynek wykorzystywano jako szpital polowy. W okresie plebiscytowym, kiedy Bytom znalazł się pod kontrolą międzynarodowych sił nadzorujących sytuację na Górnym Śląsku, w części obiektu działało kasyno oficerskie dla stacjonujących tu żołnierzy brytyjskich. W okresie międzywojennym Dom Strzelecki ponownie stał się siedzibą Bractwa Strzeleckiego. Organizacja przeżywała wówczas okres największej aktywności – w 1925 roku liczyła około 300 członków, a zawody i uroczystości strzeleckie były ważnymi wydarzeniami miejskimi. Po wybuchu II wojny światowej obiekt ponownie przejęło wojsko. Funkcjonowały tutaj między innymi warsztaty krawieckie zajmujące się produkcją i naprawą mundurów.

Od Domu Strzeleckiego do Bytomskiego Centrum Kultury

Po 1945 roku dawny Schützenhaus utracił swoją pierwotną funkcję. Budynek zaczął służyć działalności kulturalnej – działał tutaj między innymi Miejski Dom Kultury. Przełomowy i niezwykle brutalny dla architektury gmachu okazał się przełom lat 60. i 70. XX wieku. Prace przeprowadzone w latach 1968–1973 doprowadziły do wyburzenia większości historycznej tkanki budynku, w tym efektownej okrągłej wieży, wysokiego dachu i ozdobnych elewacji. Z dawnego Schützenhausu zachowano jedynie mury obwodowe i fundamenty, na których wzniesiono modernistyczny budynek widowiskowy. W 1992 roku w obiekcie rozpoczęło działalność Bytomskie Centrum Kultury, które do dziś jest jednym z najważniejszych miejsc wydarzeń artystycznych w mieście.

Historia Domu Strzeleckiego pokazuje, jak zmieniają się miejskie przestrzenie. W XIX wieku był miejscem spotkań bractwa i symbolem mieszczańskiej aktywności. Na początku XX wieku stał się eleganckim centrum życia towarzyskiego. Później przechodził przez kolejne historyczne przemiany, aż ostatecznie stał się przestrzenią kultury. Choć współczesny budynek niewiele przypomina dawny Schützenhaus, pewna idea pozostała niezmienna. To nadal miejsce, w którym mieszkańcy Bytomia spotykają się, uczestniczą w wydarzeniach i wspólnie spędzają czas. Zmieniły się tylko czasy, zwyczaje i sposób korzystania z tej wyjątkowej miejskiej przestrzeni.

fot. Bytomskie Centrum Kultury